Chyba każdy, kto ma trochę więcej lat niż przeciętny przedszkolak, zna baśń o Czerwonym Kapturku. W dzieciństwie budziła ona strach, w dorosłym życiu – może przywoływać pewien sentyment. Dostępna w tysiącach wydań, prawie wszystkich językach świata oraz przeróżnych formach.
W tym artykule pokazuję książkę w języku francuskim, ale nie to jest ważne – sama po francusku znam raptem kilka słów. Dużo bardziej istotna w tej pozycji jest strona wizualna – ilustracje oraz mechanika, której użyto do zaprezentowania tej kultowej bajki. Zanim jednak opowiem o tym konkretnym Le Petit Chaperon rouge, trochę ciekawostek.
Czerwony Kapturek to jedna z tych baśni, które wracają do nas niczym echo: w wersjach Charles’a Perraulta i Braci Grimm, w niezliczonych adaptacjach i – co dla mnie szczególnie ważne – w autorskich interpretacjach ilustratorów. W tym tekście zapraszam Was do pełnej analizy: od streszczenia i morału, przez porównanie wersji i genealogię motywów (wilka, czerwonego kapturka, schematu wyborów), aż po recenzję wydania Le Petit Chaperon rouge (wydawnictwo Fleurus, 2014) z ilustracjami Emilii Dziubak (podlinkuj: Emilia Dziubak), które – moim zdaniem – znakomicie obrazują atmosferę lasu oraz same postaci.
▶️ Obejrzyj wideo do artykułu:
Czerwony Kapturek – analiza i wydanie Emilii Dziubak
(link do pliku .mov)
Streszczenie z różnymi finałami
W wersji Perraulta dziewczynka idzie przez las z koszyczkiem do chorej babci. Wilk podstępem wyciąga z niej kluczowe informacje, biegnie przodem, pożera babcię, przebiera się w suknię i okulary staruszki, a potem pożera także samego Kapturka. Tu opowieść się kończy – brutalnie i dydaktycznie, z dopisanym Moralité: ostrzeżeniem przed „wilkami” w ludzkiej skórze (podkreślając nieufność wobec nieznajomych czy zakaz schodzenia z drogi).
W wersji Grimmów (pierwsza połowa XIX wieku) przebieg początkowy jest podobny, ale po zjedzeniu obu bohaterek pojawia się myśliwy (albo też gajowy), rozpruwa wilkowi brzuch, uwalnia babcię i dziewczynkę, a do środka wsypuje kamienie – wilk budzi się obolały, ucieka i ginie. W późniejszym dopisku Grimmowie dorzucają drugą scenę przestrogi: kiedy Kapturek spotyka kolejnego wilka, pamięta otrzymaną wcześniej nauczkę – ucieka do babci, razem zastawiają pułapkę i tym razem do tragedii już nie dochodzi.
Perrault vs. Grimm: morał, ton, rola postaci
Perrault (XVII wiek) pisze z pozycji moralisty. Tekst jest krótki, ostry i pozbawiony nadziei: wilk to uosobienie drapieżnika (także społecznego), a morał jest podany bezpośrednio – nie rozmawiaj z obcymi, nie schodź z bezpiecznej drogi. Nie ma tu myśliwego ani drugiej szansy.
Grimmowie wpisują baśń w repertuar wychowawczy epoki oraz rodzinnego ogniska: pojawia się w niej bohater-ratownik (myśliwy), następuje wyraźne przywrócenie ładu, a bohaterka otrzymuje możliwość uczenia się na błędach. Ton jest mniej cyniczny, bardziej pedagogiczny; dziewczynka w kontynuacji historii zyskuje sprawczość (pamięta lekcję, działa wespół z babcią).
Rola wilka: u Perraulta to czyste zło, prawie alegoria; a u Grimmów – przeciwnik, którego da się pokonać. Rola dorosłego: w Perraultowskim świecie odpowiedzialność spoczywa na dziewczynce (ma słuchać mamy i nie zbaczać ze ścieżki); u Grimmów odpowiedzialność ponosi społeczność (myśliwy, babcia) współuczestniczy w ochronie i przywróceniu porządku.
Skąd wzięła się ta opowieść? Geneza i motywy (ATU 333)
Czerwony Kapturek należy do typu ATU 333 (szerzej tłumaczę to oznaczenie w kolejnym akapicie) – opowieści o drapieżniku, który zwodzi i pożera (często w przebraniu). Baśń ma starsze, ludowe wersje (m.in. francuską „La mère-grand”), gdzie pojawiają się elementy jeszcze bardziej drastyczne (zamiana ról, próby „rozpoznania” babci-wilka) i motyw wyboru drogi.
Czerwony kaptur (nakrycie głowy) bywa odczytywany jako znak przejścia między dzieciństwem a dojrzałością lub po prostu jest charakterystyczny dla samej rozpoznawalności bohaterki. Las to przestrzeń próby, a dom babci – miejsce, gdzie porządek może zostać zniszczony, ale także przywrócony. Motyw przebrania (wilk w czepku) służy nie tylko grozie, lecz także nauce krytycznego rozpoznawania sygnałów („coś mi się tutaj nie zgadza”).
Ciekawostka: czym jest ATU 333?
ATU 333 to numer w międzynarodowym indeksie baśni Aarne–Thompson–Uther (ATU), przypisany do typu „Czerwony Kapturek”. Obejmuje on rodzinę wariantów (Perrault, Grimmowie oraz liczne wersje ludowe), w których drapieżnik/czarny charakter podstępem pokonuje bohaterkę/babcię. Różnice między wersjami dotyczą m.in. finału (brak ratunku u Perraulta vs. myśliwy i „kamienie” u Grimmów). Indeks ATU służy badaczom do porównywania międzynarodowych wariantów (np. relacji ATU 333 z pokrewnym ATU 123 dla „Wilka i koźlątek”), a także porządkowaniem ponadczasowych motywów.
Le Petit Chaperon rouge (Fleurus, 2014) z ilustracjami Emilii Dziubak – recenzja wydania
Wydanie Fleurus Editions (Francja, 2014) to przede wszystkim spotkanie z obrazem Emilii Dziubak. Jej ilustracje są malarskie, pełne nasyconych kolorów, z pięknym światłocieniem, który jednocześnie: buduje atmosferę lasu (poczucie zanurzenia w naturze, czasem niepokój) oraz kreuje psychologię bohaterów.
Wilk u Dziubak nie jest karykaturą – to postać charyzmatyczna, w której wyniosłość i elegancja idą w parze. Kapturek bywa delikatny, ale nie eteryczny; ma osobowość.
Tekst (po francusku) podąża za rdzeniem baśni braci Grimm – krótkim ciągiem zdarzeń, z szansą na ratunek. Współczesny czytelnik (także polski, nawet jeśli nie zna francuskiego) bez trudu „czyta” obrazem: kadry są komponowane jak filmowe ujęcia, a czerwony akcent kapturka wybija się na tle zieleni i brązów. Jako wydanie kolekcjonerskie świetnie uzupełni domową półkę, a na zajęciach literacko-czytelniczych może służyć do porównań między wersjami (Perrault vs. Grimm) – wystarczy zestawić tę książkę z innym polskim wydaniem i poprowadzić rozmowę o różnicach w finale oraz intencji.
Książka animowana – koło do obracania na każdej rozkładówce
To wydanie jest książką animowaną: na każdej rozkładówce znajduje się ruchome koło („roue à tourner”), które dziecko obraca od lewej do prawej (lub odwrotnie), by zmieniać fragment ilustracji i „ożywiać” kolejne etapy historii. Mechanizm jest dyskretny (ukryty w kartonie), dzięki czemu zabawa nie rozprasza lektury, ale dopełnia ją – można wizualnie „przestawić scenę” (np. odsłonić detal, zmienić ułożenie elementów, podkreślić ruch).
Tematy do rozmowy z dzieckiem (na lekcji lub w domu)
- Co to znaczy „zejść z drogi” – dosłownie i w przenośni?
- Jak rozpoznawać „przebrania/maski” (sygnały, że coś jest nie tak)?
- Kto może nam pomóc, gdy popełnimy błąd (rola dorosłych, wspólnoty)?
- Dlaczego kapturek bohaterki jest czerwony – czy kolor może mieć znaczenie w historii/obrazie?
- Jak różne finały bajki (Perrault vs. Grimm) zmieniają nasze wrażenia oraz morał?
FAQ: Czerwony Kapturek (Perrault i Grimm) + wydanie Dziubak
Czy Czerwony Kapturek ma tylko jeden morał?
Nie. U Perraulta morał jest podany wprost (ostrzeżenie przed „wilkami” i schodzeniem z drogi), u Grimmów pojawia się ratunek i nauczka dla bohaterki – wspólnota pomaga, zło zostaje ukarane, a bohaterka może podjąć odpowiednie decyzje następnym razem.
Czym różnią się zakończenia u Perraulta i Grimmów?
U Perraulta wilk zjada babcię i dziewczynkę – bez szans na ratunek. U Grimmów przychodzi myśliwy, rozpruwa wilka, bohaterki wychodzą cało, a wilk ginie. W niektórych wydaniach Grimmowie dodają też kontynuację przestrogi, gdzie Kapturek zupełnie unika zagrożenia.
Skąd wzięła się ta baśń?
To typ ATU 333; korzenie tkwią w opowieściach ludowych (m.in. francuskie „La mère-grand”). Motywy: przebranie, las, wilk-drapieżnik, wybór drogi.
Co wyróżnia wydanie Le Petit Chaperon rouge (Fleurus, 2014) z ilustracjami Emilii Dziubak?
Malarskie, nastrojowe ilustracje, gra światłem i kolorem, kadry filmowe. Obrotowy mechanizm obrazków.
Od jakiego wieku czytać dzieciom tę baśń?
Wersję grimmowską (z ratunkiem) zwykle od 5–6 lat; perraultowską — 6+, z rozmową o ostrożności i zaufaniu.
Czy warto mieć kilka wydań „Kapturka” na półce?
Tak – różne ilustracje i finały przynoszą różne morały: to dobry materiał do myślenia porównawczego i rozmów o intencji opowieści.
Źródła i wskazówki bibliograficzne
- Charles Perrault, Le Petit Chaperon rouge – wersja klasyczna z dopisanym Moralité (XVII w.).
- Bracia Grimm, Rotkäppchen – wersja z myśliwym i kamieniami (XIX w.).
- Fleurus Editions, Le Petit Chaperon rouge (Francja, 2014) – ilustracje: Emilia Dziubak.
- O klasyfikacji: ATU 333 (Aarne–Thompson–Uther).
