Nasza codzienność stoi na podwalinach tego, co już było. Świata, jakim widzimy go dziś, nie wymyślono wczoraj – święta, które obchodzimy; rocznice, które upamiętniamy; a nawet słowa, których używamy, mają swoje źródła w przeszłości. Poznawanie dawnych dziejów – zwłaszcza tych najbliższych nam geograficznie – poszerza horyzonty, daje kontekst znaczeń i, co najważniejsze, uczy uważnej obecności w historii własnej miejscowości, regionu czy kraju. Tę właśnie lekcję proponuje Zenon Gierała w tomie Od Pogórza po Bieszczady. Legendy i opowieści ziemi podkarpackiej.
➜ Tytuł: Od Pogórza po Bieszczady. Legendy i opowieści ziemi podkarpackiej
➜ Autor: Zenon Gierała
➜ Wydawnictwo: Jedność
➜ Rok wydania: 2025
➜ Objętość: prawie jak encyklopedia!
➜ Dla kogo: dla samodzielnych w czytaniu
➜ Ocena ogólna: bardzo przyjemna
Legendy i opowieści ziemi podkarpackiej
Autor w swoim zbiorze historii osadzonych na podaniach oraz spisywanych przez lata faktach, łączy sacrum z ludowością: opowieści o świętych miejscach, cudach czy kapliczkach przenikają się tu z wątkami pogańskimi, obrzędami, przesądami i baśniami snutymi „przy ognisku”.
To nie jest rozprawa naukowa – to świadomy, literacki zapis pamięci przodków, z którym obcujemy jak z „żywym archiwum”. Autor zachowuje przy tym bezstronność: z szacunkiem i precyzją traktuje różne tradycje, wyznania oraz czasy, pozwalając czytelnikowi samemu oceniać wiarygodność tych przekazów.
Tajemnica dawnych podań
Szczególną wartość w Od Pogórza po Bieszczady mają także przypisy oraz komentarze. Obszerne wyjaśnienia wprowadzają analogie między regionami, podają tło historyczne, tłumaczą archaizmy, a miejscami – próbują racjonalizować „ponadnaturalne” zjawiska. To tu znajdziemy krótkie lekcje historii, antropologii, geografii i mitologii, które czynią lekturę nie tylko zajmującą, ale i bogatą pod kątem poznawczym.
W warstwie tematycznej pozycja obejmuje szerokie spektrum wątków: duchowe, religijne, miłosne, związane z honorem, władzą czy lokalnymi sporami. Część historii kończy się krótką refleksją odnoszącą do współczesności – by pokazać, że echo dawnych zdarzeń bywa słyszalne do dziś. Jednocześnie autor uczciwie zaznacza, że wiele opowieści czeka na potwierdzenie – na przykład w postaci źródłowego znaleziska czy dokumentu, wzbudzając tym samym w czytelniku poczucie tajemnicy i zagadki, której śladem warto podążyć.
Warsztat oraz materiał wizualny
Rozbudowane, przejrzyste przypisy porządkują warianty podań, tłumaczą archaizmy i dopowiadają kontekst historyczno-etnograficzny, dzięki czemu Od Pogórza po Bieszczady łączy przyjemność gawędy z merytorycznym aspektem lektury. Styl Zenona Gierały jest dopracowany oraz doskonale adekwatny do tematyki, którą podejmuje.
Rysunki i szkice pomagają unaocznić funkcje postaci, elementy stroju, rekwizyty i miejsca; liczne fotografie (kapliczki, architektura, detale wykonane przez samego autora) budują dokumentalny wymiar opowieści i ułatwiają możliwość namierzenia literackich punktów w terenie Podkarpacia i Bieszczad.
Wydanie Jedność 2025 – edytorska perełka
Twarda okładka o fakturze płótna, złote uszlachetnienia, wycięcie z okienkiem oraz barwione brzegi inspirowane pejzażem Bieszczad tworzą edycję kolekcjonerską, która pięknie koresponduje z lokalnym charakterem tomu.
To książka, która sprawdzi się w roli prezentu dla każdego dorosłego, pasjonującego się polską historią, legendami czy etnografią. Będzie nie tylko inspirującą lekturą, ale również ucieszy oko czytelnika, który potrafi docenić piękny obiekt wydawniczy.
O autorze (w skrócie)
Zenon Gierała to regionalista pasjonujący się dawnymi podaniami. Od wielu lat zgłębia tajemnice różnych części Polski, kolekcjonuje oraz spisuje opowieści. Łączy gawędę z rzetelnością dokumentalisty – wyróżnia to, co potwierdzone źródłowo, od przekazów żyjących w pamięci spotkanych ludzi. Dzięki temu jego opowieści o Podkarpaciu, Świętokrzyskiem czy Radomiu są jedyne w swoim rodzaju, oryginalne i ciekawe.
W swoim autorskim dorobku ma kilkanaście książek i setki artykułów, m.in. zbiory legend regionalnych oraz prace o dziedzictwie romskim (choćby Baśnie i legendy ziemi świętokrzyskiej czy Baśnie romskie). Charakterystyczny dla Gierały jest szacunek do różnorodności religijnej i kulturowej – nie narzuca interpretacji, raczej otwiera konteksty. W efekcie jego książki są tak samo użyteczne dla pasjonatów i przewodników, jak i dla czytelników, którzy po prostu lubią słuchać, jak ktoś daje miejscom opowiedzieć o sobie.
Książka Od Pogórza po Bieszczady dostępna jest na stronie wydawnictwa Jedność.
FAQ – pytania, które mogą się pojawić w kontekście tej książki
Czy to książka dla dzieci?
Nie do końca. To lektura adresowana dla dorosłych (i starszej młodzieży) zainteresowanych legendą, historią i obrzędowością regionu. Pisana jest dość wymagającym językiem oraz wymaga odpowiedniego zaplecza lekturowego – podstaw z historii regionu, geografii i etnografii – by w pełni odczytać konteksty, archaizmy oraz gęstą siatkę przypisów.
Czy to pierwsze wydanie?
Tak, choć jednocześnie książka ukazała się z inną okładką.
Czy są w niej mapy i zdjęcia?
Publikacja zawiera liczne fotografie oraz rysunki/szkice objaśniające realia (stroje, miejsca, rekwizyty).
Jaki jest zakres geograficzny tych legend i podań?
Dosłownie, od Pogórza, aż po Bieszczady – szeroko rozumiana ziemia podkarpacka.
