– Wielki Jowiszu, wielki Marsie! Jak ten świat się zmienia! – powtarzała Herodiada, jedna z bohaterek Niepowstrzymanych 3. Ten okrzyk świetnie podsumowuje cały trzeci tom serii Yuvala Noaha Harariego. Autor bestsellerowej serii Sapiens po raz kolejny proponuje młodym czytelnikom nie tyle „lekcję historii”, ile odważną, momentami niewygodną rozmowę o tym, skąd się wzięły nasze granice, pieniądze, religie oraz poczucie przynależności.
➜ Tytuł: Niepowstrzymani 3. Jak wrogowie stają się przyjaciółmi
➜ Seria: Niepowstrzymani
➜ Autor: Yuval Noah Harari
➜ Ilustracje: Ricard Zaplana Ruiz
➜ Tłumaczenie: Justyn Hunia
➜ Wydawnictwo: Literackie
➜ Rok wydania: 2025
➜ Objętość: więcej niż sto
➜ Dla kogo: dla samodzielnych w czytaniu
➜ Ocena ogólna: wybitna
Kim są „Niepowstrzymani” tym razem?
Niepowstrzymani 3. Jak wrogowie stają się przyjaciółmi to trzeci tom popularnonaukowego cyklu, w którym Harari opowiada dzieciom i nastolatkom o historii ludzkości w sposób przystępny, ale wymagający myślenia. Zachęcam do sprawdzenia recenzji Niepowstrzymanych oraz Niepowstrzymanych 2. Tym razem zabiera czytelników w podróż przez starożytne imperia – rzymskie, mongolskie, kartagińskie – pokazując, jak rodziły się miasta, języki, religie i wielkie polityczne projekty.
Razem z bohaterami odwiedzamy Efez, kartagiński targ czy mongolskie Karakorum. To nie są przypadkowe destynacje: każde z tych miejsc staje się pretekstem, by opowiedzieć o spotkaniach ludzi, którzy byli dla siebie „obcy”, a jednak musieli nauczyć się współpracować – handlować, negocjować, żyć obok siebie.
Wrogowie, którzy stają się przyjaciółmi
Najmocniejsza część tej książki dotyczy właśnie tego, jak „obcy” staje się „tutejszym”. Harari pokazuje migracje, mieszanie się kultur i języków, a przede wszystkim to, jak bardzo złudne jest wyobrażenie o „czystych” narodach i niezmiennych granicach.
To wielka lekcja empatii i tolerancji. Autor konsekwentnie prowadzi do wniosku, że wszyscy jesteśmy zlepkiem doświadczeń naszych przodków, ich wędrówek, wierzeń i wyborów. Nie da się nikomu przykleić jednej, prostej etykietki: „Polak”, „Europejczyk”, „swój” czy „obcy”. Zwłaszcza że setki czy tysiące lat temu dzisiejsze mapy wyglądały zupełnie inaczej – a bywały okresy, kiedy Polski po prostu na nich w ogóle nie było.
- Książka zachęca więc do zadania kilku niewygodnych, ale szalenie ważnych pytań:
- Czy ma sens traktowanie siebie nawzajem jak wrogów tylko dlatego, że mieszkamy po różnych stronach granicy?
- Czy podziwianie władców i przywódców za „powiększanie terytorium” ma sens, jeśli oznacza to jednocześnie śmierć lub cierpienia innych ludzi?
Patriotyzm pod lupą
Jednym z bardziej istotnych wątków jest ten, w którym Harari delikatnie, ale stanowczo poddaje w wątpliwość bezrefleksyjny patriotyzm. Nie nawołuje do odrzucenia własnej kultury czy języka – raczej pokazuje, że symbole, do których przywiązujemy tak ogromną wagę, zostały kiedyś przez kogoś wymyślone.
Flagi, granice, herby czy hymny są częścią opowieści, którą sami o sobie opowiadamy. Mogą być ważne i poruszające, ale stają się groźne, jeśli służą do udowadniania innym, że są oni „gorsi” albo „mniej prawdziwi”. Niepowstrzymani 3 to rzadki, odważny głos w literaturze dla młodych czytelników, który nie gloryfikuje wojen ani „wielkich zwycięstw”, tylko pyta: czy naprawdę warto ginąć za umowne linie na mapie?
Pieniądze, religie i imperia – wielkie ludzkie opowieści
Jednym z kluczowych tematów książki jest pieniądz. Harari pisze o nim wprost jako o jednej z najbardziej przekonujących opowieści, jakie kiedykolwiek wymyślił człowiek – w którą wierzą niemal wszyscy ludzie na świecie. Ten wątek świetnie nadaje się do rozmowy z dziećmi o tym, skąd się biorą banknoty, zaufanie do waluty i wartość rzeczy, którą uznajemy odgórnie za coś oczywistego.
Pieniądz to właściwie najbardziej przekonująca opowieść, jaką kiedykolwiek wymyślono, bo dają jej wiarę niemal wszyscy ludzie na świecie.
Yuval Noah Harari, Niepowstrzymani 3. Jak wrogowie stają się przyjaciółmi, str. 50
Obok rozważań o pieniądzach pojawiają się te związane z religiami, mitami, systemami politycznymi oraz imperiami. Autor pokazuje, że wszystkie te struktury działają tylko dlatego, że wystarczająco dużo ludzi zgadza się udawać, że są „naturalne”, „od zawsze” i „niezaprzeczalnie słuszne”. To potężne, ale też uwalniające odkrycie: skoro coś zostało wymyślone, może zostać opowiedziane na nowo – w sposób bardziej sprawiedliwy i z większą troską o innych.
Jak Harari rozmawia z dziećmi o trudnych sprawach?
Harari zamiast uproszczeń czy uogólnień, oferuje młodym czytelnikom solidną dawkę historii, filozofii i ekonomii – podaną w formie dynamicznej narracji, dialogów i anegdot. Ilustracje Ricarda Zaplany Ruiza dodają całości lekkości: są realizowane z rozmachem, ale jednocześnie pomagają „zobaczyć” abstrakcyjne pojęcia, czasami za pomocą sprawnie wplecionej symboliki.
Tekst jest napisany tak, by dzieci w wieku mniej więcej 9–12 lat mogły poradzić sobie z nim samodzielnie, ale jednocześnie sporo też zyskać na wspólnej lekturze z dorosłymi. To jedna z tych książek, które wręcz motywują do zadawania pytań oraz rozważań przy wspólnym stole.
Dla kogo jest Niepowstrzymani 3. Jak wrogowie stają się przyjaciółmi?
Niepowstrzymani 3 to książka, która nie tylko uczy tolerancji i empatii, ale też rozkłada na czynniki pierwsze świętość wielu pojęć, do których byliśmy przyzwyczajeni. Zmusza do myślenia, nie daje prostych odpowiedzi i pokazuje, że świat naprawdę się zmienia – a my razem z nim współtworzymy opowieść o tym, kim jesteśmy.
Polecam ją nie tylko dzieciom, nastolatkom, ale też dorosłym, nauczycielom. Każdy świadomy człowiek powinien choć raz w życiu ją przeczytać. Dostępność Niepowstrzymanych sprawdzajcie na stronie wydawnictwa Literackiego.
FAQ Niepowstrzymani 3 Yuval Noah Harari, czyli pytania, na które warto znać odpowiedzi
O czym jest książka Niepowstrzymani 3?
To książka popularnonaukowa dla dzieci i młodzieży, w której Yuval Noah Harari tłumaczy, jak powstały narody, religie, pieniądze i granice. Autor pokazuje, że wiele z rzeczy, w które wierzymy, to opowieści stworzone przez ludzi – opowieści, które łączą nas lub dzielą.
Dla jakiego wieku jest Niepowstrzymani 3?
Dla czytelników w wieku od 9–12 lat, nastolatków oraz dorosłych.
Jakie tematy porusza książka?
Migracje, przynależność, bycie „obcym”, religie, znaczenie pieniądza, powstawanie państw, sens wojen i pojęcie narodu. Harari pokazuje, że to, co uważamy za „naturalne”, często zostało kiedyś wymyślone.
Czy książka uczy tolerancji?
Tak. To jedna z najważniejszych jej idei. Harari tłumaczy, dlaczego różnorodność jest czymś naturalnym, a granice między „nami” i „nimi” są często sztuczne. Książka podkreśla empatię i zrozumienie dla ludzi o różnym pochodzeniu.
Czy to kontynuacja poprzednich tomów?
Tak, to trzeci tom serii Niepowstrzymani, ale można go czytać niezależnie – każdy tom porusza inny fragment historii człowieka oraz inny zestaw idei.
Czy warto kupić Niepowstrzymani 3?
Zdecydowanie. To jedna z najciekawszych książek edukacyjnych dla dzieci i młodzieży – łączy historię, filozofię i współczesne problemy, a jednocześnie uczy empatii i otwartości.
