Jak wygląda pięćset lat literatury portugalskiej? Na czym skupiali się jej najwybitniejsi przedstawiciele? Czy ich dzieła przetrwały próbę czasu? Seria Klasycy literatury portugalskiej w komiksie, czyli zupełnie nowy cykl od wydawnictwa Timof i cisi wspólnicy, bierze na tapet najważniejsze teksty tamtejszego kanonu i przekłada je na język powieści graficznych – od Fernando Pessoi i Alexandre’a Herculana, po Eçę de Queirósa oraz Gila Vicente. To doskonała sposobność, żeby poznać autorów, o których w Polsce mówi się zdecydowanie zbyt mało.
Czego można się spodziewać po serii Klasycy literatury portugalskiej w komiksie?
Każdy z obecnie pięciu wydanych tomów (stan na sierpień 2026 – w tym artykule skupiam się na czterech z nich) jest adaptacją konkretnego klasycznego utworu. Twórcy komiksów zachowując rdzeń oryginału, dostosowują go do zupełnie innego medium. Czasem wiąże się to z przełożeniem języka poezji na obrazy i symbole jak w Przesłaniu Pessoi; innym razem konieczne będzie uwspółcześnienie doboru słownictwa XVI-wiecznej farsy; albo skondensowanie obszernej XIX-wiecznej powieści do raptem kilkudziesięciu plansz.
Teksty w komiksach zostały przełożone przez wybitnych polskich tłumaczy literatury portugalskojęzycznej – Wojciecha Charchalisa oraz Jakuba Jankowskiego.
Fernando Pessoa – jak pokazać poezję w komiksie?
Pierwszy tom serii Przesłanie, od razu rzuca twórców (Pedro Vieira de Moura, Susa Monteiro) na głęboką wodę. Fernando Pessoa zasłynął tomikiem Mensagem z 1934 roku, który jako jedyny został wydany za życia poety. To zbiór 44 utworów składających się na symboliczną wizję historii Portugalii, jej morskiej potęgi, upadku oraz oczekiwanego odrodzenia.
Vieira de Moura i Monteiro zachowali utwory, ale nie tworzyli wokół nich nowej fabuły. Skupili się na bogatej symbolice oraz skojarzeniach. Komiks jest więc interpretacją wierszy Pessoi – jedną z wielu możliwych. Jestem przekonana, że zachwycicie się różnorodnością oraz przenikaniem czasów, które zostały ukazane w tej pozycji.
Od średniowiecznej legendy do fantasy
Dama z raciczką zabiera czytelników do jeszcze bardziej zamierzchłych czasów. Alexandre Herculano zdobył uznanie zarówno jako pisarz, jak i portugalski historyk oraz przedstawiciel tamtejszego romantyzmu. Dama z raciczką jest jedną z legend, które znalazły się w jego zbiorze Legendy i opowieści z 1851 roku.
Przedstawiona opowieść o kobiecie z kozią raciczką jest jednak starsza od samego autora. Wywodzi się ze średniowiecznej tradycji związanej z rodem Haro i Livro de Linhagens. Herculano zaadaptował ją w XIX wieku. Z kolei twórca współczesnego komiksu Manuel Morgado, przekłada tę historię na język współczesnego fantasy. Znajdziecie w niej i rycerzy, i namiętność, zdradę, sekrety oraz magnetyzujący niepokój.
Eça de Queirós – skandal, który stał się klasyką
Posiadającą największe znamiona klasycznej powieści z całej czwórki jest Zbrodnia ojca Amaro. Eça de Queirós należał bowiem do najważniejszych przedstawicieli portugalskiego realizmu, a wydana po raz pierwszy w 1875 roku historia młodego księdza i jego kochanki Amelii stała się bezlitosną krytyką hipokryzji kleru oraz mieszczańskiego społeczeństwa.
Duet André Oliveira i Ricardo Santo stanęli więc przed wyzwaniem diametralnie różniącym się od tego, którego musieli się podjąć twórcy Przesłania. Oliveira i Santo skondensowali kilkusetstronicową powieść do 56-stronicowego albumu. Finalnie, karykaturalna kreska rysownika szczególnie dobrze współgra z przewrotnością prowadzonej narracji przez Queirósa oraz jego przenikliwą obserwacją ludzkich słabości.
Gil Vicente i jego 500-letnie poczucie humoru
Zupełnie czym innym jest też Farsa o Inês Pereirze. Gil Vicente, uznawany za twórcę portugalskiego teatru, napisał ją… w 1523 roku. Według legendy miał w ten sposób odpowiedzieć na oskarżenia oraz utrzeć nosa tym, którzy oskarżali go o korzystanie z cudzych pomysłów.
Otrzymał więc wyzwanie, którego się podjął. Aby udowodnić własny talent, miał napisać fabułę na kanwie popularnego przysłowia:
„Mais quero asno que me leve que cavalo que me derrube”, co można przetłumaczyć jako: „Wolę osła, który mnie poniesie, niż konia, który mnie zrzuci”.
Pięć wieków później właśnie ta jego satyra pozostaje tą jedną z jego najbardziej znanych oraz uznanych. Być może dlatego, że jej ogólne przesłanie nie straciło na aktualności. Farsa o Inês Pereirze porusza wciąż aktualną tematykę ambicji, małżeństwa, powierzchownych wyborów oraz odgórnie przypisanych społecznych ról.
Po co przerabiać klasykę na komiks?
Za sprawą właśnie takich komiksów nie tylko poznajemy lepiej daną kulturę, ale możemy się też przekonać, dlaczego tekst sprzed kilku setek lat wciąż pozostaje zaskakująco aktualny.
W czterech powyższych albumach prezentowane jest czytelnikom szerokie spektrum stylów oraz gatunków. Dostajemy modernistyczną poezję, romantyczną legendę wyrastającą ze średniowiecza, renesansową farsę oraz realistyczną powieść społeczną.
Właśnie ze względu na tę różnorodność oraz merytoryczne uzupełnienie pod postacią dossier do każdego tomu, Klasycy literatury portugalskiej w komiksie są warci uwagi. Pozwalają zgłębić portugalskie korzenie i otwierają drzwi do literatury, które dotychczas pozostawały tylko uchylone.
FAQ – Klasycy literatury portugalskiej w komiksie
Czym jest seria Klasycy literatury portugalskiej w komiksie?
To kolekcja komiksowych adaptacji ważnych dzieł należących do kanonu literatury portugalskiej. Każdy tom bazuje na konkretnym utworze i przekłada go na język współczesnego komiksu, zachowując najważniejsze motywy, bohaterów oraz sens oryginału.
Czy komiksy z serii są wiernymi adaptacjami klasycznych książek?
Stopień wierności zależy od utworu. Inaczej adaptuje się poezję Fernanda Pessoi, inaczej XVI-wieczną farsę Gila Vicente, a jeszcze inaczej obszerną powieść Eçy de Queirósa. Twórcy czasem kondensują fabułę, uwspółcześniają język albo wykorzystują obraz i symbole tam, gdzie oryginał opierał się przede wszystkim na słowie.
Jakie książki znalazły się w serii Klasycy literatury portugalskiej w komiksie?
W polskim wydaniu ukazują się adaptacje dzieł najważniejszych portugalskich autorów. Wśród nich znalazły się m.in. Przesłanie Fernanda Pessoi, Dama z raciczką Alexandre’a Herculana, Farsa o Inês Pereirze Gila Vicente oraz Zbrodnia ojca Amaro Eçy de Queirósa.
Czy warto poznawać klasykę literatury przez komiks?
Tak, zwłaszcza jeśli komiks traktujemy jako pierwsze spotkanie z dziełem, a nie jego zamiennik. Adaptacja może ułatwić wejście w dawny tekst, przybliżyć jego najważniejsze motywy i zachęcić do późniejszego sięgnięcia po oryginał.
Dla kogo jest seria Klasycy literatury portugalskiej w komiksie?
Seria może zainteresować zarówno czytelników komiksów, jak i osoby chcące poznać literaturę Portugalii. To również ciekawa propozycja dla tych, którzy lubią współczesne adaptacje klasyki i chcą zobaczyć, jak poezja, dramat, legenda czy XIX-wieczna powieść zmieniają się po przełożeniu na język kadrów. Polecam całość osobom powyżej 16 lat.
